Hòa Bình có vị trí tiếp giáp với thành phố Hà Nội, là cửa ngõ vùng Tây Bắc, là vùng đất cổ được đặt tên cho nền “Văn hóa Hòa Bình” thời ký đồ đá nổi tiếng thế giới; vùng đất còn mang đậm bản sắc văn hóa các dân tộc Mường, Thái, Tày, Dao, Mông. Mỗi dân tộc đều có nét độc đáo về văn hóa truyền thống trong kiến trúc nhà ở, các lễ hội dân gian, nghệ thuật múa, hát, thi ca, trang phục, ẩm thực, nghề thủ công truyền thống, tiêu biểu như Sử thi “Đẻ đất, Đẻ nước” và nghệ thuật Chiêng Mường Hòa Bình đặc sắc được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia để bảo tồn và phát huy.

dlcd1.jpg

Hòa Bình còn là vùng đất có nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, địa hình đồi núi, đan xen với sông, suối tạo nên nhiều danh lam thắng cảnh hang động đẹp như: quần thể hang động Núi đầu Rồng (Cao Phong); quần thể hang động Chùa Tiên (Lạc Thủy); động Ngòi Hoa, Nam Sơn (Tân Lạc); động Trung Sơn (Lương Sơn); Các Khu bảo tồn thiên nhiên Pu Canh (Đà Bắc); Thượng Tiến (Kim Bôi); Hang Kia - Pà Cò (Mai Châu); Ngọc Sơn - Ngổ Luông (Tân Lạc - Lạc Sơn); hệ thống thác nước tự nhiên như: Thác Mặt Trời (xã Kim Tiến), Cửu Thác (xã Tú Sơn), thác Mu (xã Tự Do), thác Khanh (xã Phú Cường), thác Gò Lào (xã Phúc Sạn), thác Pùng (xã Bao La - Piềng Vế),...; Cùng cảnh quan các bản làng mộc mạc, bình dị với những nếp nhà sàn truyền thống của đồng bào dân tộc Mường bản Giang Mỗ (xã Bình Thanh), xóm Ải (xã Phong Phú), xóm Ngòi (xã Ngòi Hoa); Thung Nai nổi bật với những cảnh sắc thơ mộng của vùng lòng hồ Sông Đà. Thung lũng Mai Châu với những nét văn hóa đặc trưng dân tộc Thái của bản Văn, bản Lác, bản Pom Coọng; hay vùng đồng bào dân tộc Mông Hang Kia-Pà Cò... là những điểm hấp dẫn của du lịch cộng đồng Hòa Bình.

dlcd2.jpg

Hiện nay xu hướng du lịch cộng đồng (DLCĐ) đang được nhiều địa phương chú trọng đầu tư, khai thác. Đây là loại hình mang lại nhiều lợi ích trong việc phát triển kinh tế bền vững cho người dân bản địa; đồng thời góp phần bảo vệ môi trường sinh thái, cũng như bảo tồn và phát huy những nét văn hóa độc đáo của địa phương. Từ điều kiện thuận lợi về vị trí địa lý, tài nguyên thiên nhiên, tài nguyên nhân văn đa dạng, phong phú, Hòa Bình là vùng đất có nhiều tiềm năng, lợi thế để phát triển du lịch cộng đồng đã và đang thu hút ngày càng nhiều du khách trong nước và quốc tế.

Thực hiện Quy hoạch phát triển du lịch của tỉnh đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030 đã xác định phát triển loại hình DLCĐ góp phần bảo tồn những giá trị văn hóa của các dân tộc, tạo thêm việc làm để cải thiện đời sống đồng bào các dân tộc. Trên cơ sở những tài nguyên du lịch của các địa phương các huyện, thành phố đã xây dựng và triển khai đề án phát triển du lịch trong đó chú trọng phát triển loại hình du lịch cộng đồng, gắn với du lịch sinh thái, tạo điều kiện cho người dân những vùng còn giữ được bản sắc văn hóa phát triển loại hình du lịch này để phát triển kinh tế. Trên địa bàn tỉnh Hòa Bình hiện có khoảng 120 hộ làm DLCĐ theo hình thức homestay. Nhiều điểm DLCĐ đã có tên trên "bản đồ du lịch Việt Nam và quốc tế”, được các đơn vị lữ hành trong và ngoài nước bình chọn là một trong những điểm đến hấp dẫn của Việt Nam. Năm 2016, điểm DLCĐ bản Lác, huyện Mai Châu được vinh dự nhận giải thưởng du lịch ASEAN về tiêu chuẩn nhà ở có phòng cho khách du lịch thuê được các nước thành viên trong khối ASEAN xây dựng và công bố. Năm 2017, diễn đàn du lịch ASEAN trao giải thưởng du lịch cộng đồng cho bản Pom Cọong, thị trấn Mai Châu và nhóm các hộ Homestay xã Mai Hịch, huyện Mai Châu cũng đạt giải thưởng homestay ASEAN. Hiện nay điểm DLCĐ Xóm ải, xã Phong Phú (Tân Lạc) có cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp, thấm đẫm bản sắc văn hóa dân tộc của người Mường đang đem lại cảm nhận tốt đẹp cho du khách. Huyện vùng cao Đà Bắc đã bắt đầu đón khách trong và ngoài nước đến thăm quan điểm DLCĐ ở các xóm Đá Bia, xã Tiền Phong; xóm Ké, xã Vầy Nưa. Trên vùng hồ Hòa Bình điểm DLCĐ Bản Ngòi, xã Ngòi Hoa (Tân Lạc) nơi còn lưu giữ được những giá trị văn hóa khá nguyên bản của người Mường, giữa không gian núi rừng hùng vĩ, gắn với cảnh quan lòng hồ mênh mông đang được đầu tư đã tạo ra sản phẩm dịch vụ du lịch chất lượng đáp ứng trải nghiệm, khám phá, nghỉ dưỡng của du khách. Các hộ gia đình làm homestay trong khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn - Ngổ Luông cũng đang thu hút khách quốc tế và trong nước ghé thăm,… đã mang lại những kết quả tích cực, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tạo thêm việc làm và cải thiện nâng cao đời sống đồng bào các dân tộc.

Hoạt động du lịch cộng đồng ở tỉnh Hòa Bình những năm qua đã có nhiều những chuyển biến tích cực và đạt được những kết quả bước đầu. Tuy nhiên, nhìn về tổng thể, có thể đánh giá phát triển chưa tương xứng với tiềm năng, lợi thế và còn không ít những tồn tại, hạn chế đó là:

- Hòa Bình sở hữu nguồn tài nguyên du lịch tự nhiên và nhân văn phong phú, đa dạng nhưng những tài nguyên du lịch đó chưa được đầu tư khai thác hiệu quả, một số trong đó còn bị tàn phá, sử dụng sai mục đích.

- Tại một số điểm DLCĐ để mở rộng diện tích phục vụ khách người dân đã tự ý xây dựng các công trình bằng bê tông đã làm phá vỡ vẻ đẹp hoang sơ và tính độc đáo của các điểm du lịch, ảnh hưởng đến phát triển bền vững của loại hình du lịch này.

- Hoạt động DLCĐ một số nơi còn mang tính tự phát, người dân chưa được đào tạo về kiến thức, kỹ năng làm du lịch nên chưa đáp ứng yêu cầu về tính chuyên nghiệp của ngành dịch vụ hiện đại và hội nhập, toàn cầu hóa.

- Sản phẩm du lịch và dịch vụ tại các điểm DLCĐ chưa được nghiên cứu một cách bài bản vì vậy còn nghèo nàn, ít sáng tạo, thiếu tính độc đáo, đặc sắc riêng của từng dân tộc, chất lượng và giá trị của sản phẩm còn thấp, chậm đổi mới và trùng lắp giữa các địa phương, vùng miền.

- Công tác tuyên truyền quảng bá, xúc tiến đầu tư phát triển DLCĐ chưa hiệu quả, chưa mở rộng liên kết du lịch với các trung tâm du lịch lớn của cả nước.

- Sự phối hợp giữa các cấp, các ngành và địa phương trong công tác quản lý, khai thác và phát triển DLCĐ còn nhiều hạn chế. Thiếu cơ chế và giải pháp để khuyến khích thu hút đầu tư phát triển DLCĐ nên sản phẩm du lịch chất lượng không cao.

Với đặc điểm của loại hình DLCĐ là luôn gắn bó chặt chẽ, mật thiết với một địa bàn dân cư cụ thể, trong một không gian nhất định; hoạt động DLCĐ luôn có sự liên kết, phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các ngành, các tổ chức và người nhân có liên quan, trong đó người dân bản địa luôn là trung tâm; mọi hoạt động phải phù hợp với truyền thống văn hóa, đồng thời phù hợp với luật pháp.

Từ những tồn tại, hạn chế trên đây, để DLCĐ Hòa Bình phát triển bền vững trong thời gian tới chúng ta cần thực hiện những nguyên tắc và có những giải pháp cụ thể như sau:

          - Về nguyên tắc: Phát triển DLCĐ phải xuất phát từ các điều kiện thực tế của địa phương cũng như xu hướng và nhu cầu của du khách. Phải gắn với bảo vệ môi trường sinh thái tự nhiên, tôn trọng và bảo vệ các giá trị văn hóa của cộng đồng người dân bản địa. Đảm bảo không phá vỡ không gian và làm biến đổi cảnh quan thiên nhiên vốn có của điểm du lịch. Phát triển DLCĐ phải có quy hoạch, kế hoạch tổng thể và có định hướng trọng tâm, trọng điểm. Hoạt động kinh doanh DLCĐ phải luôn đi đôi với công tác bảo tồn tài nguyên du lịch. Xác lập quyền và trách nhiệm của cộng đồng người dân trong hoạt động khai thác tài nguyên du lịch có sự quản lý, điều tiết của chính quyền và cơ quan quản lý nhà nước ở địa phương. Phải luôn tôn trọng và đặt lợi ích của cộng đồng người dân bản địa lên trên; đảm bảo hài hòa giữa du khách - người dân bản địa - chính quyền địa phương - hãng lữ hành cùng chia sẻ lợi ích từ du lịch cộng đồng đem lại. Trong quá trình phát triển DLCĐ phải luôn giữ vững vai trò quản lý, điều tiết của cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền cơ sở.

- Về giải pháp: Cần nghiên cứu xây dựng cơ chế chính sách hỗ trợ, tạo điều kiện phát triển loại hình DLCĐ theo quy hoạch tại các vùng có tiềm năng; có chiến lược phát triển DLCĐ gắn với bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá các dân tộc. Quy hoạch, đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng kỹ thuật tạo điều kiện thuận lợi cho các địa phương khai thác tiềm năng phát triển loại hình DLCĐ. Đầu tư nghiên cứu khai thác có hiệu quả tài nguyên tự nhiên, phát huy giá trị văn hóa đặc trưng các dân tộc, phát triển đa dạng các sản phẩm và dịch vụ trong các điểm DLCĐ để thu hút khách du lịch, nhất là khách du lịch quốc tế. Hỗ trợ các địa phương trong công tác quảng bá, giới thiệu và tiếp thị sản phẩm cho các điểm DLCĐ. Tăng cường phối hợp trong công tác quản lý nhà nước về dịch vụ du lịch, triển khai Bộ quy tắc Ứng xử văn minh du lịch trong các điểm DLCĐ; bảo vệ tài nguyên và môi trương, đảm bảo an ninh trật tự tại các điểm DLCĐ hoạt động. Tăng cường đầu tư cho công tác nghiên cứu, sưu tầm bảo tồn di sản văn hoá các dân tộc, gắn với bảo tồn thiên nhiên và phát huy giá trị cảnh quan, di tích lịch sử và môi trường sinh thái. Trong quá trình phát triển DLCĐ phải gắn với đầu tư cơ sở hạ tầng xã hội, chú trọng nâng cao trình độ dân trí đặc biệt là đồng bào các dân tộc vùng sâu, vùng xa. Phát huy sức mạnh tổng hợp của các cấp, các ngành, cộng đồng doanh nghiệp và người dân tham gia đầu tư phát triển du lịch, xây dựng các mô hình làng văn hóa gắn với hoạt động DLCĐ, du lịch sinh thái. Đẩy mạnh liên kết, hợp tác phát triển du lịch; tăng cường công tác đào tạo bồi dưỡng chuyên môn và kỹ năng nghề cho người dân các bản, làng du lịch cộng đồng.

Với mục tiêu đến năm 2020 du lịch trở thành ngành kinh tế quan trọng của tỉnh, vừa qua Trung ương và tỉnh Hòa Bình đã ban hành nhiều văn bản quan trọng. Đặc biệt là Nghị quyết 08 của Bộ Chính trị xác định phát triển du lịch thành ngành kinh tế mũi nhọn. Tỉnh Hòa Bình đang tập trung triển khai thực hiện các mục tiêu, nhiệm vụ phát triển du lịch đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030. Trong đó loại hình DLCĐ được coi là thế mạnh của tỉnh cùng với định hướng và các giải pháp nêu trên được kỳ vọng Hòa Bình sẽ sớm khắc phục được những tồn tại, hạn chế, xây dựng được hệ thống hạ tầng và cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch đồng bộ, sản phẩm du lịch phong phú, đa dạng, chất lượng và thân thiện với môi trường, mang đặc trưng văn hóa Hòa Bình, có thương hiệu và sức cạnh tranh cao. Để Hòa Bình trở thành điểm đến hấp dẫn của vùng Tây Bắc, khu vực Trung du miền núi phía Bắc, thu hút ngày càng nhiều khách du lịch trong nước và quốc tế./.

                                                             Lưu Huy Linh

                                              Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch